آرمانشهر دانشمندان؟
برترين دانشمندان جهان كجا هستند؟ در طول چهار سال انتشار رتبهبندي دانشگاههاي جهان توسط ضميمه آموزش عالي تايمز و QS، رأي كارشناساني كه از آنها نظرخواهي ميكنيم، يكي بوده است: برترين دانشمندان جهان در انگلستان و ايالات متحده هستند. سال گذشته آنها كمبريج و آكسفورد را به عنوان دو دانشگاه علمي برتر برگزيدند. امسال دانشگاه كاليفرنيا در بركلي و انستيتو تكنولوژي ماساچوست (MIT) را انتخاب كردهاند و كمبريج و آكسفورد را به ترتيب در جايگاههاي سوم و هشتم قرار دادهاند.
در جدول رتبهبنديهاي ديگري كه به تفكيك دانشكدهها صورت گرفته، دانشگاهها را براساس نظرات داورانمان كه در موضوعاتي كه درباره آنها اظهارنظر ميكنند دانشگاهيان فعالي هستند، مرتب كرديم. امسال آنها دانشگاههاي ايالات متحده و انگلستان را در يازده جايگاه برتر قرار دادند. توكيو، در مكان دوازدهم، بالاترين دانشگاه از يك كشور ديگر است. اما جايي براي جشن پيروزي انگليسي نيست. مقادير زياد بودجه پژوهشي كه به تعداد اندكي از دانشگاههاي انگلستان اختصاص مييابد تا آنطور كه از اين جدول برميآيد موجب عملكرد برتر در مورد چند دانشگاه خاص شود، بهنظر ميرسد چندان به كار استحكام بخشي به ريشهها نميآيد. ايالات متحده در فهرست 50 دانشگاه برتر در زمينه علوم طبيعي 24 نماينده دارد، اما انگلستان توانسته است تنها سه جايگاه را به دست آورد كه آن را با فرانسه و كانادا برابر كرده و پشتسر استراليا قرار ميدهد.
حضور نسبتاً كمرنگ فرانسه و آلمان در اين جدول اغلب به اين واقعيت نسبت داده ميشود كه بسياري از دانشمندانشان نه در دانشگاهها بلكه در آزمايشگاههاي دولتي كار ميكنند. جايزههاي نوبل امسال اين استدلال را تأييد ميكنند. جايزه نوبل فيزيك مشتركاً به آلبرت فرت (A.Fert) فرانسوي كه هم براي شركت تالس و هم در دانشگاه پاريس ـ ساد كار ميكند و پيتر گرونبرگ (P.Grunberg) آلماني كه در مركز پژوهشي يوليخ كار ميكند، اهدا شد. جايزه نوبل شيمي هم به گرهارد ارتل (G.Erth) تعلق گرفت كه محل كارش انجمن ماكس پلانكع بزرگترين انستيتو پژوهشي آلمان است. در هر صورت، ما دانشگاهها را رتبهبندي ميكنيم، نه كشورها را. (با اين حال تعداد نمايندههاي آلمان در فهرست 400 دانشگاه برتر جهان در سال 2007 كه از سوي تايمز هاير منتشر شده 40 تا و فقط 2 تا كمتر از انگلستان است ـ م).
اين جدول علاوهبر اين، تعداد ارجاعات به ازاي هر مقاله در طول يك دوره پنج ساله براي انتشارات علمي را نيز نشان ميدهد كه توسط مؤسسه Scopus تهيه شده است. از آنجا كه حوزه موضوعي تحليل شده براي هر دانشگاه مشابه است، اين اعداد نشان ميدهند كه پژوهش در كدام دانشگاهها تأثيرگذارتر است (اصطلاحاً impact بالاتري دارد ـ م). ما اين ستون را با ستون امتياز جمع نكردهايم تا يك نمره كلي به دست آوريم. كارشناسان جدولهاي تركيبي نظير اين توافق دارند كه صرف تركيب دو معيار نظير نمره و ارجاعات، نتيجه معناداري پيدا نخواهد كرد. بعضي مؤسسههاي ايالات متحده همچون دانشگاه نيويورك، برخلاف آنچه ممكن است از ارجاعاتشان به نظر آيد (11/3 ارجاع براي هر مقاله) توسط پژوهشگران ديگر خيلي معموليتر و متوسطتر ارزيابي ميشوند. از سوي ديگر يازده دانشگاه از جمع دانشگاه برتر در زمينه علوم طبيعي براساس آنچه داوران ما سنجش كردهاند، كمتر از 7 ارجاع براي هر مقاله دارند.
درو فاوست (D.Faust) كه ماه گذشته به رياست دانشگاه هاروارد منصوب شد ميتواند آسوده باشد كه دانشگاهش از جميع جهات و نيز در علوم حياتي و زيست پزشكي، شماره يك جهان است و بزرگترين شاخه آن، دانشكده پزشكي هاروارد، به عنوان بهترين در نوع خويش به شمار ميآيد. و بايد هم باشد. بيش از يازده هزار نفر كارد علمي 470 ميليون دلار بودجه سالانه و 3 ميليارد و 256 ميليون و 509 هزار و 589 دلار وجوه وقفي دارد. البته همه موافق نيستند كه هاروارد در اوج درخت پزشكي جهان قرار دارد. از سال 1981 تاكنون فقط برنده دو جايزه نوبل پزشكي شده است. اما ارزش و اعتباري كه دانشگاهيان زيست پزشكي سرتاسر جهان برايش قائل هستند، نشان ميدهد كه اين انستيتو با نرخ چشمگيري اكتشافات كليدي انجام ميدهد.
درباره آنكه بهترين اقتصاددانان يا تاريخدانان كجا مشغول به كار هستند، شايد اختلافنظرهايي وجود داشته باشد. اما اين جدول نشان ميدهد كه مقدار خالص پول نقد در اختيار پژوهشهاي پزشكي در ايالات متحده، آن را قادر ميسازد كه با 22 نماينده در فهرست 50 دانشگاه برتر در حوزه علوم حياتي و زيست پزشكي، بر اين رشته پر تنش و پرهزينه تسلط يابد. بودجهاي كه در اختيار انستيتوهاي ايالات متحده قرار دارد عبارت است از حدود 23 ميليارد دلار در سال براي دانشگاهها از محل اعتبار انستيتوهاي ملي تندرستي، به اضافه وجوهي از محل مؤسسات بزرگ خيريه پزشكي و ادارات دولتي گوناگون نظير اداره بهداشت دامپزشكان. بنياد بيل و مليندا گيتس هم به منابع مالي ايالات متحده براي پژوهشهاي زيست پزشكي رقم قابل توجهي ميافزايد. اما اين جدول نشان ميدهد كه افزايشهاي اخير در پژوهشهاي پزشكي انگلستان دارد نتيجه ميدهد. سرپرستي اين رشته با شوراي پژوهشهاي پزشكي است كه بودجهاي در سالهاي اخير به سرعت افزايش يافته و با هماهنگي نزديكتر فعاليتهاي آن با پژوهشهاي اداره ملي تندرستي، قرار است در آينده توسعه بيشتري پيدا كند. علاوهبر بودجههاي دولتي از طريق شوراي پژوهشهاي پزشكي، مقر Wellcome Trust، بزرگترين مؤسسه خيريه پزشكي خارج از ايالات متحده نيز در انگلستان است. كمبريج و آكسفورد مقامهاي دوم و سوم اين فهرست را به خود اختصاص ميدهند و امپريال كالج لندن در جايگاه هفتم قرار ميگيرد. در مجموع هفت دانشگاه انگلستان در فهرست 50 دانشگاه برتر در زمينه علوم حياتي و زيست پزشكي جاي دارند.
ما اين تحليل را از تحليلهاي ديگرمان در مورد بقيه علوم جدا ميكنيم زيرا اگر اين دو را با هم ادغام ميكرديم، حجم مطلق پژوهشهاي زيست پزشكي و فرهنگ خشن انتشار مقاله در آن، علوم طبيعي نه چندان سودآور را غرق ميكرد. اما پژوهشهاي زيست پزشكي سواي اهميت و بودجه قابل توجهي كه براي آنها درنظر گرفته ميشود، جنجالياند: سلولهاي بنيادي يا پيوند از گونهاي ديگر به انسان (Xenotransplantation) را درنظر بگيريد. اما لازم به ذكر نيست كه ناخشنودي دولت بوش در مورد بعضي از اين پيشرفتها دست و پاي دانشمندان علوم پزشكي را در ايالات متحده ميبندد. غير از فرار بعضي از چهرههاي سرشناس به آسيا و اروپا، ايالات متحده جايي است كه پژوهشگران اين رشته آرزو دارند آنجا باشند. كشورهاي آسيايي كه با جديت در پي حضور در عرصه جهانياند، دريافتهاند كه زيست پزشكي فرصت منحصربه فردي براي در اختيار گرفتن بازارها و صنايع نوين است. دانشگاههاي سنگاپور، كره، هنگكنگ و چين در اين جدول در كنار دانشگاههاي جا افتادهتر ژاپن، استراليا و نيوزلند ديده ميشوند. دادههاي ما در رابطه با ارجاعات نشان ميدهند كه تعدادي مقاله بسيار مورد توجه در اين دانشگاهها توليد ميشود. در عوض دانشگاههاي چيني و روسي اگرچه در ميان دانشگاهيان خودشان خيلي پرطرفدارند اما مقالههاي پژوهشي پرارجاع كم توليد ميكنند.
هفته نامه خبری-تحلیلی شهروندامروز-سال دوم-شماره پیاپی 70-5 اسفند 86-ص68